13.08.2018/№33

image

У ліпені праходзіла экспедыцыя супрацоўнікаў Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі ў Слуцкі раён Мінскай вобласці.

У ёй удзельнічалі аўтар гэтых радкоў і вядучы навуковы супрацоўнік Любоў Кунцэвіч.

Выезд на Случчыну ў гэтым годзе быў у нейкай меры пазапланавым мерапрыемствам. Штуршком да экспедыцыі стаў візіт у аддзел дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі Сяргея Шпака, мясцовага жыхара вёскі Сярэднікі. Ён прыйшоў да навукоўцаў з запісамі, пераважна лексічных матэ­рыялаў, якія назапашваў на працягу многіх гадоў, занатоўваючы пачутае ад тубыльцаў. У размове з ім выявілася, што і сёння жывуць у навакольных да Сярэднікаў вёсках людзі сталага веку, асобы, якім пад 90, а то і больш. Яны ў добрай памяці і, на думку Сяргея Леанідавіча, з’яўляюцца выдатнымі расказчыкамі. Адна бяда: многія з вяскоўцаў бываюць на сваіх сялібах пераважна ўлетку, зімой іх забіраюць да сябе дзеці.

Інфармацыя пра адметных апавя­дальнікаў зацікавіла і прымусіла тэрмінова выбірацца ў экспедыцыю. І не толькі таму, што час прыспешваў.

Экспедыцыйныя аўдыя- і відэа­матэрыялы маюць надзвычай высокую лінгвістычную каштоўнасць, бо ў сучасных умовах гэта важнейшая інфар­мацыйная крыніца пра моўную сістэму гаворак. Гукавыя запісы служаць асновай для ўвасаблення іх у тэксты, з’яўляюцца базай для гукавога Нацыянальнага фонду беларускай дыялектнай мовы і для гукавых хрэстаматый адначасова. У перспектыве на іх аснове можна будзе стварыць беларускую дыялектную медыябазу.

Інфармацыя С.Шпака пра цікавых апавядальнікаў спраўдзілася. У час экспедыцыі мы наведалі вёскі Падлессе (на фота), Сярэднікі, Знамя (былая назва Старцавічы), Лапацічы, Нявязцы, Еўлічы, Цярэспаль і інш., дзе адбыліся сустрэчы з мясцовымі жыхарамі.

Нашымі суразмоўцамі сталі вяскоўцы сапраўды паважнага ўзросту. Іх без перабольшвання можна слухаць суткамі. І, нягледзячы на свае агульныя веды пра асаблівасці мясцовых гаворак, ад іх мы пачулі таксама новае, адметнае, асабліва ў складзе лексікі. Так, каб пасядзець, абмеркаваць навіны, мясцовыя жыхары збіраюцца на кладцы, што стаіць ля агародчыка. На пограб многія кажуць барак, палатняная посцілка называецца парцяной; цёплая коўдра, якой накрываюцца, перадаецца словам клачак, падлетак-неслух з бабуляй можа скырзацца, ці інакш, агрызацца. Падобных лексічных рарытэтаў у тэкстах сустрэнецца, відаць, не адзін. Ці так гэта, пакажа рас­шыфроўка гукавых запісаў. Тэксты будуць уключаны ў выданне «Хрэстаматыя па беларускай дыялекталогіі. Усходняя зона». Але, памятаючы пра лінгвістычную адметнасць слуцкіх гаворак, іх ролю ў нацыянальным моватворчым працэсе, думаецца, прыйшоў час на падставе наяўных матэрыялаў падрыхтаваць спецыяльнае навуковае даследаванне, прысвечанае комплекснаму апісанню дыялектнай мовы Случчыны, якога дагэтуль у беларускім мова­знаўстве няма.

За час экспедыцыі нам удалося пагутарыць з многімі вяскоўцамі і зрабіць вялікую колькасць аўдыязапісаў. Заслуга ў падобных выніках належыць таксама мясцовым уладам, за што ім – вялікая ўдзячнасць. Думаецца, што толькі супольная праца навукоўцаў з органамі раённага кіраўніцтва пры зацікаў­леннасці апошніх дае плён і дазваляе праводзіць палявыя даследаванні ў сучасных вёсках.

click Вераніка КУРЦОВА,

загадчык аддзела дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі

Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі